Kiedy większość grzybiarzy dawno odstawiła koszyki do szafy, las wciąż ma jeszcze kilka asów w rękawie. Jednym z nich jest gąsówka irysowa (Lepista irina) – jadalny grzyb, który zamiast efektownym kapeluszem woli imponować zapachem. I to nie byle jakim, bo przywodzącym na myśl kwiaty i dawne perfumy. Jej nazwa nie jest przypadkowa, choć kryje się za nią pewne botaniczne nieporozumienie. Co ciekawe, ten osobliwy gatunek można spotkać jeszcze w listopadzie, gdy las wydaje się już niemal całkiem opustoszały.

Co może łączyć leśnego grzyba z fiołkami?

Najbardziej charakterystyczną cechą gąsówki irysowej jest jej zapach. W świeżym miąższu można wyczuć słodką, delikatnie kwiatową woń, która przypomina korzeń fiołkowy. I tu pojawia się ciekawostka, bo wbrew nazwie nie ma on nic wspólnego z samymi fiołkami. Tak określa się bowiem wysuszone kłącza niektórych gatunków irysów, nazywanych również kosaćcami.

Niemniej jednak kłącza irysów po odpowiednim wysuszeniu nabierają charakterystycznego, pudrowego zapachu, który przypomina woń fiołków. I to właśnie z tego aromatu słynie nasza bohaterka gąsówka. 

Niektórzy wyczuwają w jej miąższu także nuty kwiatów pomarańczy. Zapach najlepiej ujawnia się po przełamaniu świeżego owocnika. Co ciekawe, za tak oryginalnym aromatem kryje się zupełnie niepozorny grzyb. Jego jasny, beżowy kapelusz nie przyciąga uwagi tak jak intensywnie ubarwione gatunki. 

Jak wygląda gąsówka irysowa? Jak się ma do swojej fioletowej kuzynki?

Gąsówka irysowa nie należy do grzybów, które od razu przyciągają wzrok. Jej kapelusz ma zazwyczaj od 5 do 12 cm średnicy i przybiera stonowane odcienie kremu, beżu lub jasnego brązu, niekiedy z delikatnym różowawym tonem. U młodych okazów jest wypukły, z brzegami podwiniętymi do środka, a z czasem staje się niemal całkiem płaski.

Pod spodem znajdują się gęsto ułożone, jasne blaszki, które z wiekiem mogą nabierać kremowo-różowego odcienia. Trzon jest dość masywny, jasny i włóknisty, a miąższ białawy, zwarty i mięsisty.

Co ciekawe, znacznie bardziej znaną kuzynką gąsówki irysowej jest przedstawiona na zdjęciu poniżej gąsówka fioletowawa (Lepista nuda). Oba gatunki łączy późnojesienny sezon występowania, ale pod względem wyglądu trudno je ze sobą pomylić. 

Gąsówka fioletowawa wyróżnia się efektownym, zgodnym ze swoją nazwą zabarwieniem blaszek i trzonu, a często również kapelusza. W przeciwieństwie do swojej skromniejszej krewniaczki jest dobrze znana wielu grzybiarzom i chętnie wykorzystywana w kuchni.

Fot. Adobe Stock, Ionescu Bogdan

Pachnie jak kwiaty, ale czy tak samo smakuje?

Gąsówka irysowa jest grzybem jadalnym o łagodnym smaku i charakterystycznym aromacie. W kuchni nie cieszy się taką popularnością jak borowiki, kurki czy jej fioletowawa kuzynka, ale ma własne zalety. Przede wszystkim wyróżnia ją zwarty miąższ, który dobrze sprawdza się w potrawach podawanych na ciepło.

Najczęściej polecana jest do smażenia i duszenia. Pasuje do sosów śmietanowych, potraw z drobiu, wieprzowiny i cielęciny. Może być również dodatkiem do makaronów, kasz, ryżu czy zapiekanek. Dobrze komponuje się z masłem, cebulą i łagodnymi przyprawami.

Kwiatowy zapach surowego miąższu nie oznacza, że przygotowane z niego potrawy mają cokolwiek wspólnego z perfumami. Podczas obróbki cieplnej aromat ten ulega zmianie i staje się mniej wyrazisty. Pozostaje natomiast delikatny grzybowy smak, który dobrze łączy się z innymi składnikami.

Gąsówka irysowa nadaje się także do potraw z serem, szczególnie tych o łagodniejszym charakterze. Podobnie jak inne jadalne gąsówki wymaga starannej obróbki termicznej. 

Porady zawarte w powyższym artykule to jedynie sugestia i nie zastępują profesjonalnej oceny. Jeśli nie jesteś w pełni pewny/pewna, że zebrane grzyby są jadalne, lepiej zrezygnuj z ich spożycia. Pamiętaj, że w razie wątpliwości należy skonsultować się z doświadczonym grzyboznawcą - w stacjach sanitarno-epidemiologicznych pełnią dyżury specjaliści, którzy bezpłatnie ocenią, czy dany grzyb jest jadalny.